Anima ve Animus: İçteki Karşıt Yön

Jung bu iki ada ne yükledi?

Anima ve animus, Jung'un karşı cinse ait iç imge için kullandığı iki addır. Ona göre anima, erkeğin bilinçdışındaki dişil yöndür. Animus, kadının bilinçdışındaki eril yöndür. Bu imgeler rüyada bir figür olarak görünür. Uyanıkken de bir insana yüklenen aşırı anlam olarak görünür. Jung onları arketip saydı. Arketip, hazır bir resim değildir. Birçok imgeye açık bir kalıptır. Bu ayrım kolektif bilinçdışı yazısında durur.

Jung bu imgelerin geliştiğini de düşündü. İlk karşılaşmada figür tek yanlıdır. Ya büyülü ya küçültücüdür. Zamanla kişi o yanı kendine ait görebilirse, figür tek bir role kilitlenmez. Jung buna bireyleşme sürecinin bir parçası dedi. Bireyleşme bir varış noktası değildir. Ömür boyu süren bir yöneliştir.

Kavramın gündelik kapısı projeksiyondur. İç imge, karşıdaki insanın üzerine konur. Konulan şey o insanın yaptığından büyükse, ilişki imgeyle kurulur, kişiyle değil. Projeksiyonun genel hâlini ayrı yazdık. Anima ve animus, bu hâlin karşı cinse ve içteki karşıt yöne özel adıdır.

Çerçeve, çağının cinsiyet düzenini taşır

Kavram, Jung'un çağının cinsiyet düzenini taşır. Erkek ve kadın, iki sabit kutup gibi kurulmuştur. İçerideki öteki cins de bu kutuptan türetilir. Bugün bu ikili birçok insan için dar kalır. Kimliği bu iki sözcüğe sığmayan kişi, kavramın dışında bırakılmış olur. Bu bir yan etki değildir. Çerçevenin kendisidir.

İkinci tartışma, kavramın gözlenemez olmasıdır. Rüyadaki bir figür, anima diye adlandırılabilir. Adlandırma bir yorumdur. Figürün o addan geldiği kanıtlanamaz. Kolektif bilinçdışı için söylenen eleştiri burada da durur. Benzer imgeler ortak bir yapıdan da gelebilir, kültürden de, kişisel tarihten de. Ayırmak zordur.

Bu sitenin sözlüğü kavramı şöyle daraltır. Bugün daha çok, kişinin kendinden uzak kalmış yanlarına verilen bir ad olarak okunur. Bu okuma Jung'un ikilisini silmez. Onu tek açıklama olmaktan çıkarır. Uzak kalmış yan, illa karşı cins olmak zorunda değildir. Söylenmeyen öfke, kurulmayan yakınlık, alınmayan sorumluluk da aynı kapıdan gelebilir. Uzak tutulan yanın kendisidir. Gölge bir hakaret değildir. İşleyişin bilinçli imgeye sığmayan ucudur.

Üç sahne, üç hüküm değil

Üç sahne yeter. Hüküm değildir.

Birincisi, yeni tanışılan birine hızla anlam yüklemek. Bir bakış, bir cümle, bütün bir karakterin yerine geçer. Karşıdaki henüz bir insan olarak durmadan, bir imge olmuştur. İmge güzel de olabilir, tehlikeli de. İkisi de kişinin kendisinden büyükse, anima ya da animus projeksiyonu akla gelir. Yüklenen anlam, karşıdakinin yaptığı işten büyüktür. Büyüklük, imgenin içeriye ait olduğunun işaretidir.

İkincisi, rüyada tekrar eden bir figür. Jung rüyayı bu imgelerin sık göründüğü yer saydı. Figürü hemen anima diye etiketlemek, rüyayı kapatır. Önce figürün ne yaptığına bakılır. Konuşuyor mu, susuyor mu, yol mu gösteriyor, kapı mı kapatıyor? Ad, sahneden sonra gelir. Sahneden önce gelirse kavram sahneyi yer.

Üçüncüsü, kendinde küçümsenen bir yanın, başkasında ya büyütülmesi ya yerilmesi. "Ben böyle duygusal değilim" diyen kişinin, duygusal bulduğu insana hem öfkelenip hem bağlanması bu kapıya örnektir. Cümle bir cinsiyet hükmü değildir. Uzak tutulan yanın, dışarıda nasıl bir adres bulduğunun örneğidir. Duyguyu kendinde taşıyamayıp başkasında ya yüceltmek ya küçültmektir.

Haritadaki gezegen, iç imgenin kendisi değildir

Bazı astroloji okumaları anima'yı Ay'a ya da Venüs'e, animus'u Mars'a ya da Güneş'e bağlar. Bu bir gelenek olabilir. Bir denklem değildir. Ay, psişenin ilk tepkisini anlatır. Venüs, neye değer verildiğini. Mars, nasıl harekete geçildiğini. Burç, bu işlevin niteliğidir. Ev, işlevin yaşandığı sahnedir. Bunlar iç imgenin ta kendisi değildir. Bir gezegeni "bu kişinin animası" diye adlandırmak, hem kavramı hem haritayı daraltır.

Bu sitede harita bir aynadır. Ayna, Jung'un ikilisini kanıtlamaz. Şunu sorabilir: hangi işlev ilişkide kolayca başkasına konuyor, hangisi kendinde kalıyor? Soru, bir cinsiyet adı değildir. İşlev sorusudur. Kolayca konan işlev, çoğu zaman persona'nın dışında bırakılmış olanıdır. Persona daraldıkça yansıtma genişler.

İmge çekilmeden kişi görünmez

Anima ve animus, birini elemek için kullanılmaz. Kavram bir seçme aracı değildir. Karşıdaki insan imgeyi taşımaya gönüllü değildir. İmgeyi ona fatura etmek, ilişkiyi kurmaz. İlişki, imge çekildikten sonra kalan kişide kurulur. Çekilmiyorsa, kurulan şey imgedir. İmgeyi kişiden ayıramamaktır.

Kavram, bir sıkıntının yerine konmaz. Tekrar eden bir bağlanma, bir küçültme ya da bir kendine zarar döngüsü bu çerçevenin çözdüğü bir iş değildir. Burada anlatılan, bir düşünme çerçevesidir. Çerçeve, hayatın yerine konmaz. Tıbbi, hukuki ya da mali bir kararın yerine de geçmez.

Terimlerin diğerleri sözlükte durur. Haritadaki işlevlere bu çerçeveden bakıldığında çark, harita hesaplayıcıda çizilir. Çıkan yer bir iç imgenin kanıtı değildir.