Hikâye
Zeus ile ölümlü Semele'nin oğludur. Anası, Zeus'u tüm ihtişamıyla görmek isteyince yıldırımda yanıp ölür. Zeus bebeği kurtarır. Kendi uyluğunda büyütür. Hikâye bir kaybın ve ikinci bir doğumun hikâyesidir.
Euripides'in Bakkhalar oyununda Dionysos ana kenti Thebai'ye yabancı kılığında döner. Kentin kadınları onun peşine düşmüştür. Dağlarda coşkulu ayinler yapar. Kral Pentheus bu ayinleri yasaklar. Yabancıyı, yani Dionysos'u, hapse attırır. Dionysos zincirlerden kurtulur. Sonra Pentheus'u kandırır. Kadın kılığına girip dağa çıksın. Ayinleri gizlice izlesin. Pentheus kılığına girer. Dağa çıkar. Kadınlar, aralarında anası Agave de, onu bir aslan sanır. Parçalar. Agave oğlunun kafasını bir av ganimeti diye kente taşır. Gerçeği anlayınca tanıma, ağıta döner.
Başka bir anlatıda, Orfik geleneğe göre, bebek Dionysos Zagreus adıyla Titanlar tarafından parçalanır. Yeniden doğar. Bu yüzden Dionysos, parçalanıp yeniden bir araya gelen tanrı diye de anılır.
Gökyüzünde
Dionysos için gezegen eşleştirmesi geleneksel astrolojiden gelmez. Balık'ın yeni yöneticisi sayılır. Sarhoşluk ve sınırın erimesi bu okumadadır. Bu bağ modern bir okumadır. Neptün 1846'da bulunur. Adı Romalı deniz tanrısından gelir. Gökyüzünde 3671 Dionysus adında bir asteroit de vardır.
Jung ne görüyor
Jung, Psikolojik Tipler kitabının üçüncü bölümünde Nietzsche'nin Apollonik ve Dionysosçu ayrımını ele alır. Apollon biçimdir, ölçüdür, ayrımdır. Dionysos coşkudur, sınırın çözülmesidir. Jung bu çifti şöyle tanımlar. Dionysosçu olan, bireyin kolektif bir akışa karışmasıdır. Apollonik olan, biçim ve ayrımdır.
Pentheus'un trajedisi buradan okunur. Dionysos'u bastıran bilinç, bastırdığı şey tarafından parçalanır.
Hermeneutik bakış
Bakkhalar iki ayrı yönde okunur.
- Nietzsche Tragedyanın Doğuşu'nda (1872) Dionysosçu ve Apollonik güçleri tragedyanın iki kaynağı sayar. Bu çizgide oyun, Dionysos'u bastıran bir aklın yıkımıdır.
- E. R. Dodds (Bakkhalar baskısı, 1944; The Greeks and the Irrational, 1951) oyunu kitlesel coşku ve bu coşkunun bir toplulukta yarattığı yıkım diye okur. Ayinin kendisi de korkunç olabilir.
- Oyunun kendisi iki okumaya da izin verir. Pentheus'un katı aklı yıkılır. Dionysos'un öcü de acımasızdır. Agave oğlunu parçalar. Tanrı bunu bilerek yaptırır. Oyunun sonunda kimse haklı çıkmaz.
Euripides, kim haklı sorusunun cevabını okura bırakır. Metin birden fazla okumayı içinde taşır. Okuyan, metnin hangi yanına yaslanacağına önce karar verir.
Pentheus'u yıkan ne oldu: Dionysos'a direnmesi mi, onu gözetlemesi mi?
Kaynaklar
- Euripides, Bakkhalar (MÖ 405)
- Orfik fragmanlar ve Nonnos, Dionysiaka VI (Zagreus anlatısı)
- Friedrich Nietzsche, Tragedyanın Doğuşu (1872)
- C. G. Jung, Psychological Types, bölüm III: "The Apollinian and the Dionysian"
- E. R. Dodds, Euripides: Bacchae (1944) ve The Greeks and the Irrational (1951)