Hikâye
Bir kralın üç kızı vardır. En küçüğü Psyche'dir. Güzelliği öyle ki insanlar Venüs'ü bırakıp ona tapar. Venüs öfkelenir. Oğlu Eros'a, Romalıların Cupid dediği tanrıya, kızı en kötü adama âşık etmesini söyler. Eros Psyche'yi görür. Kendi okuyla yaralanır.
Psyche'ye kimse talip olmaz. Kâhin, onu bir dağın tepesinde canavar bir kocaya bırakmalarını söyler. Ailesi ağlayarak yapar. Batı rüzgârı Zefiros Psyche'yi alıp bir saraya indirir. Görünmez hizmetçiler ona bakar. Geceleri bir koca gelir. Yüzünü hiç göstermez. Şartı vardır. Psyche yüzüne bakmayacaktır.
Kız kardeşleri ziyarete gelir. Kıskanırlar. Kocasının bir canavar olduğunu söylerler. Bir bıçak ve bir lamba önerirler. Bir gece Psyche lambayı yakar. Eros'u görür. Canavar değildir. Tanrılar arasında en güzelidir. Lambadan sıcak bir yağ damlası Eros'un omzuna düşer. Eros uyanır ve uçup gider.
Psyche onu aramaya çıkar. Venüs'ün kapısına varır. Venüs dört görev verir. Birincisi, birbirine karışmış buğday, arpa ve mercimek tohumunu bir gecede ayırmaktır. Karıncalar yardım eder. İkincisi, vahşi koyunlardan altın yün almaktır. Bir kamış, koyunlar öğle sıcağında dinlenirken gitmesini fısıldar. Üçüncüsü, Styks'in kaynağından su doldurmaktır. Bir kartal şişeyi alıp doldurur. Dördüncüsü, yeraltına inip Persephone'den bir güzellik kutusu almaktır. Psyche kutuyla döner. Merakına yenilir. Kutuyu açar. İçinden ölüm uykusu çıkar. Eros gelir. Uykuyu kutuya geri koyar. Jüpiter Psyche'ye ölümsüzlük verir. İkisi evlenir. Çocuklarına Haz adı verilir.
Gökyüzünde
Güneş ve Ay'dan sonra gökteki en parlak cisimdir. Eski gelenekte Boğa ile Terazi'nin yöneticisidir. Sevgi, beğeni ve bağ burada aranır. Güneş'e yakın durduğu için ya akşam yıldızı ya sabah yıldızı olarak görünür. İkisi de aynı gezegendir. Antik çağda ikisine ayrı ad verilir. Gökyüzünde 16 Psyche adlı bir asteroit de vardır. Büyük ölçüde metalden oluştuğu düşünülür. 2023'te ona bir uzay aracı gönderilir.
Jung ne görüyor
Psyche Yunanca ruh demektir. Sözcük kelebek anlamına da gelir. Jungcu çevrede masal, ruhun kuruluşu hakkında bir hikâye diye okunur. Erich Neumann Amor and Psyche (1952) kitabında hikâyeyi kadın psikolojisinin gelişimi diye yorumlar. Marie-Louise von Franz The Golden Ass of Apuleius kitabında hikâyeyi içteki dişil yönle kurulan ilişki diye ele alır. Bu çizgide Psyche, Jung'un anima dediği arketiple okunur.
Lambanın yeri buradadır. Karanlıkta yaşanan sevgi güvenlidir, çünkü bilinçsizdir. Psyche lambayı yakınca ilişki görünür olur. Bedeli, sevgilinin gitmesidir. Dört görev bu bedeli öder: ayıklamak, beklemek, dayanmak, aşağı inmek.
Hermeneutik bakış
Hikâye, Apuleius'un MS 2. yüzyılda yazdığı Metamorphoses romanının içindedir. Anlatan, bir haydut ocağında esir tutulan genç kıza hikâye söyleyen yaşlı bir kadındır. Metin kendini masal olarak sunar. Orta Çağ'da Fulgentius gibi yorumcular onu Platon'cu bir alegori diye okur. Ruhun arınması. Halkbilimciler aynı hikâyeyi "kayıp kocayı arayan eş" masal tipine bağlar. Neumann ve von Franz onu modern bir ruh psikolojisinin anlatısı yapar.
Aynı sözcükler masal, alegori ya da psikolojik bir harita diye okunur. Üç okuma başka yerlere varır. Anlatanın yaşlı bir kadın olması da bir ipucudur. Kimin, kime, hangi durumda anlattığı anlamı değiştirir.
Işığı yakmak Psyche'ye ne kazandırdı, ne kaybettirdi?
Kaynaklar
- Apuleius, Metamorphoses (Altın Eşek) IV.28-VI.24
- Fulgentius, Mitologiae III.6
- Erich Neumann, Amor and Psyche (1952)
- Marie-Louise von Franz, The Golden Ass of Apuleius (1970)
- C. G. Jung, anima kavramı: Aion (1951) ve Two Essays on Analytical Psychology